2023 йил сентябрь ойидан буён қарийб 6,5 миллион афғонистонлик Эрон ва Покистондан мамлакатга қайтиб келди. Шу билан бирга, қайтиб келганларнинг салмоқли қисми озиқ-овқат, турар жой ва даромад манбалари етишмаслигидан ҳануз қийналмоқда. Бу ҳақда 28 сентябрь куни эълон қилинган Халқаро миграция ташкилоти (IOM)нинг янги ҳисоботида айтилган.
IOM маълумотларига кўра, 2023 йил 15 сентябрдан 2026 йил 31 августгача Афғонистонга 6 473 978 киши қайтиб келган. Фақат 2025 йилнинг иккинчи ярмида Эрондан 1,14 миллионга яқин, Покистондан эса қарийб 793 минг киши Афғонистонга қайтган.
IOM тадқиқоти қайтиб келганларнинг моддий аҳволига бағишланган бўлиб, 1547 нафар киши — Покистондан қайтган 888 нафар ва Эрондан қайтган 659 нафар шахс ўртасида ўтказилган сўровга асосланган. Уларнинг аҳволи қайтганидан тахминан 9–15 ой ўтгач баҳоланган.
Икки гуруҳ ўртасидаги энг сезиларли фарқ пул ёрдами масаласида кузатилган. Покистондан қайтганларнинг 69 фоизи кўп мақсадли пул ёрдами олган бўлса, Эрондан қайтганлар орасида бу кўрсаткич атиги 24 фоизни ташкил этган. Умуман, тадқиқот иштирокчиларининг 38 фоизи қайтганидан сўнг пул ёрдами олганини билдирган. Пулдан ташқари, чегара пунктларида қайтиб келганларга озиқ-овқат, тиббий ёрдам ва SIM-карталар ҳам берилган.
Шу билан бирга, олинган ёрдам ҳам оилаларнинг асосий муаммоларини бартараф эта олмаяпти. Сўровда қатнашганларнинг 69 фоизи озиқ-овқат билан таъминланишда қийинчиликларга дуч келаётганини айтган. 67 фоизи турар жой масаласида ёрдамга муҳтож бўлган, 77 фоизи эса вақтинчалик бошпаналарда яшаган. 56 фоиздан ортиқ киши асосий эҳтиёжларидан бири сифатида иш ёки даромад олиш имкониятини кўрсатган. Фақат 5 фоизида даромад келтириши мумкин бўлган активлар мавжуд бўлган, 54 фоизи эса сўнгги 30 кунлик даромади асосий харажатларни қоплаш учун етарли бўлмаганини айтган.
Шу билан бирга, сўровда қатнашганларнинг аксарияти яшаш жойини ўзгартирмаслик ниятида: 75 фоизи келгуси олти ой давомида ҳозирги яшаш жойини тарк этмаслигини айтган.
Афғонистондан чиқиб кетиш нияти борлигини 6 фоиз билдирган, яна 5 фоизи мамлакатнинг бошқа ҳудудига кўчиб ўтишни режалаштирган. 13 фоиз ҳали бир қарорга келмаган. Айрим қайтиб келганлар орасида мамлакатни яна тарк этиш истаги кўпроқ учраган: 16 фоиз бундай ният борлигини билдирган, оилалари билан бирга қайтганлар орасида эса бу кўрсаткич 4 фоизни ташкил этган.
Миллионлаб одамларнинг қайтиши Афғонистон иқтисодиёти ва гуманитар тизимининг аллақачон чекланган имкониятларига қўшимча босим юкламоқда. IOM материалларида таъкидланишича, қайтиб келганларга нафақат чегарада шошилинч ёрдам, балки турар жой, иш топиш ва асосий хизматлардан фойдаланиш имкониятини таъминлаш учун узоқ муддатли кўмак зарур.
БМТ баҳосига кўра, 2026 йил апрелидан декабригача Эрон ва Покистондан яна қарийб 2,7 миллион афғонистонлик қайтиб келиши мумкин. Шошилинч ёрдам кўрсатиш ва уларнинг кейинги интеграциясини қўллаб-қувватлаш учун БМТ 529,2 миллион доллар сўрамоқда.
Шундай қилиб, оммавий қайтиш Афғонистон учун нафақат миграция, балки узоқ муддатли иқтисодий ва ижтимоий муаммога айланмоқда: чегарадан ўтгандан сўнг ҳам аксарият оилаларга турар жой ва иш топиш, шунингдек, ўзини мустақил равишда боқиш вазифаси турибди.
