Финляндия, Сингапур, Cambridge

Ўзбекистонда мактаб таълимида навбатдаги ислоҳотларга тайёргарлик қўрилмоқда. Бу ҳақда Gazeta.uz нашри 28 сентябрь куни президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган тақдимот якунлари бўйича хабар берди. Бошланғич синфлар учун дарсликлар «Финляндия таълим альянси» (Education Alliance Finland) сертификатидан ўтган, 5–7-синфлар учун математика, физика, кимё ва биология бўйича ўқув қўлланмалари эса Сингапур тажрибаси асосида ишлаб чиқилган. 2027 йилга қадар 1342 номдаги дарслик ва ўқув-методик материалларни тайёрлаш режалаштирилмоқда. Айни пайтда миллий ўқув дастури ҳам ўзгартирилмоқда, олий таълимда эса Германия тажрибасини ўрганган ҳолда дуал таълимни кенгайтириш режалаштирилмоқда.

Ўзгаришларга сабаблардан бири аввалги авлод ўқув адабиётларини текшириш натижалари бўлди. Расмий маълумотларга кўра, 2022 йилгача нашр этилган 260 та дарсликда 1257 та хато аниқланган, яна 51 та нашрда 464 та таржима хатоси топилган. Ҳукумат баҳосига кўра, айрим материаллар болаларнинг ёшига мос келмаган ёки жуда мураккаб баён этилган. Ахборотни мустақил таҳлил қилиш ва билимларни амалиётда қўллашга эмас, балки тайёр жавобларни ёдлашга кўпроқ урғу берилгани ҳам танқид қилинди.

Дарсликларнинг навбатдаги алмашинуви ортида анча узоқ тарих турибди. Совет Иттифоқи парчаланганидан сўнг Ўзбекистон деярли тайёр оммавий таълим тизимини мерос қилиб олди ва кейинги 35 йил давомида уни қайта қуришга ҳаракат қилди. Совет мактаби билан узилиш дарҳол содир бўлмади: янги дастурлар ва дарсликлар босқичма-босқич яратилди, эски ёндашувлар ва адабиётлар эса узоқ вақт давомида мактаб кундалик ҳаётининг бир қисми бўлиб қолди.

Дастлаб республика ўз миллий моделини яратишга ҳаракат қилди. Кейин унинг асосий элементларидан бири — мажбурий «9+3» тизимидан воз кечиб, 11 йиллик мактаб таълимига қайтди. Энди янги йўналиш тобора кўпроқ хорижий тажрибалардан йиғилган конструкторни эслатмоқда: Финляндия, Сингапур, Буюк Британия, Германия, Хитой.

«Фарғона» Ўзбекистон мактаби мустақилликдан сўнг қандай ўзгаргани ва хорижий тизимларнинг муваффақиятли элементларидан ўз моделини яратиш мумкинми, деган саволни ўрганди.

СССРдан қолган мактаб

1991 йили Ўзбекистонда таълим тизимини нолдан яратишига тўғри келмади. Совет Иттифоқи республикага мактаблар, касб-ҳунар таълими муассасалари ва олий ўқув юртларининг кенг тармоғини, болаларнинг таълим билан юқори даражада қамраб олинишини, тайёр ўқитувчилар корпуси ҳамда марказлашган бошқарув тизимини қолдирганди. Бироқ, ўқув дастурлари ва режалаштириш эскирган эди: улар марказлашган тарзда тузилган, дарс асосан ўқитувчи атрофида қурилар, билимларни ўзлаштириш эса фактларни ёдлаш ва қайта айтиб бериш орқали текширилар эди.

Мустақиллик, аввало, таълим мазмунини ўзгартиришни талаб қилди. Тарих, адабиёт ва бошқа гуманитар фанлар бўйича янги дастурлар пайдо бўлди, ўзбек тилининг роли кучайтирилди, миллий дарсликлар яратилди. Бироқ, бу жараён бир неча йилга чўзилди.

1997 йилда қабул қилинган Кадрлар тайёрлаш миллий дастурида ўқув дастурлари «аввалги мафкуравий қарашлардан тўлиқ халос бўлмагани», мактабларда замонавий ўқув-методик адабиётлар етишмаслиги қайд этилган эди. Ҳужжатда янги авлод дарсликларини ишлаб чиқиш ва таълим мазмунини тўлиқ қайта қуриш назарда тутилганди.

1990-йилларнинг охирида муаммо нафақат китоблар мазмунида, балки уларнинг мавжудлигида ҳам эди. Кўплаб янги дарсликлар етарли миқдорда чоп этилмасди. Кўча сотувчисидан сотиб олинган саккизинчи синф ўқувчиси учун дарсликлар тўплами тахминан 15 долларга тушиши мумкин эди — ўша пайтдаги ўртача ойлик маош эса бу суммадан ҳам кам бўлган.

Давлат миллий тизимни шакллантираётган, стандартлар ва гуманитар фанлар мазмунини ўзгартираётган эди. Бироқ, миллионлаб болалар ҳали ҳам совет даврида шаклланган биноларда, ўша даврда тайёрланган ўқитувчилар қўлида ва совет даврида шаклланган методикалар асосида, баъзан эса эски дарсликлар бўйича таҳсил оларди. Ана шу пойдевор устида 1990-йилларнинг охирида принципиал жиҳатдан янги тизим қуришга қарор қилинди.

Тўққиз плюс уч

1997 йил август ойида Ўзбекистонда Кадрлар тайёрлаш миллий дастури қабул қилинди — у Ислом Каримов давридаги энг йирик ижтимоий ислоҳотлардан бири эди. Унинг ўзига хос жиҳати ўрта таълимни икки мажбурий босқичга ажратишдан иборат бўлди: тўққиз йиллик умумтаълим мактаби ва уч йиллик ўрта махсус ёки касб-ҳунар таълими.

Тўққизинчи синфдан кейин ўсмир ўқишни академик лицейда ёки касб-ҳунар коллежида давом эттирарди. Лицей олий таълим муассасасига киришга мўлжалланган чуқурлаштирилган академик тайёргарлик берса, коллеж муайян касбни эгаллаш ва меҳнат бозорига чиқиш учун тайёрлар эди.

Бироқ «9+3» тизими мамлакат бўйлаб бирданига жорий этилмади. 1997 йилдан 2001 йилгача бўлган ислоҳотнинг биринчи босқичида қонунчилик, кадрлар ва моддий-техник базани яратишга эътибор қаратилди. 2001–2005 йилларда эса тизимни тўлиқ кўламда амалга оширишга ўтиш режалаштирилди. Ҳатто бу муддатлар ҳам етарли бўлиб чиқмади.

2003 йил октябрь ойида ҳукумат босқичма-босқич ўтиш тўғрисида алоҳида қарор қабул қилди. Тўққизинчи синф битирувчилари учун лицей ва коллежлардаги ўринлар ушбу муассасалар қурилиши давомида, 2009 йилгача босқичма-босқич яратилди. Ҳали ўринлар етарли бўлмаган ҳудудларда ўсмирлар одатдагидек 10–11-синфларда ўқишни давом эттирди. Бу синфлар учун давлат алоҳида дастурлар ва дарсликлар ишлаб чиқди. 11-синф битирувчилари университетларга киришда лицей ва коллеж битирувчилари билан тенг ҳуқуқларга эга бўлиб қолди.

Шу сабабли 2000-йилларнинг бошларида мамлакатда амалда икки хил модель мавжуд эди. Айрим ўқувчилар тўққизинчи синфдан кейин янги тизимга ўтса, бошқалари одатдагидек 10 ва 11-синфларни тугатарди. «9+3» модели улкан коллеж ва лицейлар тармоғи қурилиши баробаридагина бутун мамлакат учун универсал тизимга айлана бошлади.

Бу тизимнинг мақсади тушунарли эди. 1997 йилги Миллий дастурда муаммо анча кескин ифодаланган: оддий мактаб битирувчиси кейин нима қилишини яхши тасаввур қилмас, касбга йўналтириш тизими заиф эди, таълим эса ўзгариб бораётган иқтисодиёт талабларига етарлича мос келмасди. Янги тизим таълимни меҳнат бозори билан боғлаши керак эди: ўсмир нафақат ўрта таълим, балки муайян мутахассисликни ҳам эгалларди. Қарийб йигирма йил ўтгач, давлат бу йўналишни ўзгартиришга қарор қилди.

11-синфнинг қайтарилиши

Бурилиш 2017 йилда юз берди. Мамлакатнинг янги президенти Шавкат Мирзиёев 11 йиллик ўрта таълимни жорий этиш масаласи бўйича йиғилиш ўтказди. Ўша пайтда ҳукумат маълумотларига кўра, 466 минг нафар 9-синф битирувчисидан 352 минг нафари ўқишни айнан мактабнинг 10-синфида давом эттиришни, фақат 114 минг нафари эса академик лицейлар ва касб-ҳунар коллежларида ўқишни хоҳлаган.

2017/2018 ўқув йилидан бошлаб мажбурий 11 йиллик таълимга ўтиш бошланди. Кейинчалик 2019/2020 ўқув йилидан бошлаб касб-ҳунар коллежларига 11-синф битирувчиларини ихтиёрий асосда қабул қилишга қарор қилинди. Шу тариқа мустақилликнинг дастлабки ўн йилликларидаги марказий таълим ислоҳотларидан бири одатий мактаб траекториясига қайтиш билан якунланди.

Шу билан бирга, совет мактабига қайтиш содир бўлмади. Ислоҳотларнинг ўзидаги мантиқ ўзгарди: агар 1990-йиллари давлат, аввало, ўз таълим тизимини яратишга интилган бўлса, 2010-йилларнинг иккинчи ярмидан бошлаб асосий мезон сифатида тобора кўпроқ халқаро тажрибага эътибор қаратила бошлади.

2019 йилда ҳукумат 2030 йилгача халқ таълимини ривожлантириш концепциясини тасдиқлади. Унда белгиланган расмий мақсадлардан бири халқаро PISA тадқиқоти натижалари бўйича Ўзбекистонни дунёдаги энг илғор 30 та мамлакат қаторига киритиш эди. Ҳужжатда таълим мазмунини янгилаш, ўқитиш методикаларини ўзгартириш ва таълимни босқичма-босқич индивидуаллаштириш назарда тутилганди. Кўп ўтмай, бу мақсадга қанчалик узоқ экани маълум бўлди.

PISA имтиҳони

2022 йилда Ўзбекистон биринчи марта Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ)нинг PISA тадқиқотида иштирок этди. Ушбу тадқиқот мактаб ўқувчисининг ёдлаб олган қоидани қайта айтиб бериш қобилиятини эмас, балки билимлардан фойдалана олиш кўникмасини — матнни тушуниш, амалий математик масалаларни ечиш, ахборотни талқин қилиш ва табиий-илмий билимларни амалиётда қўллаш қобилиятини баҳолайди.

Натижалар ИҲТТ мамлакатлари ўртача кўрсаткичларидан анча паст бўлди. ИҲТТ маълумотларига кўра, математика саводхонлиги бўйича камида иккинчи даражага Ўзбекистонлик ўқувчиларнинг 19 фоизи эришган, ташкилот мамлакатлари бўйича ўртача кўрсаткич эса 69 фоизни ташкил этган. Ўқиш саводхонлигида бу кўрсаткич 14 фоизга қарши 74 фоиз, табиий фанларда эса 19 фоизга қарши 76 фоиз бўлди. Математика бўйича Ўзбекистон 81 иштирокчи орасида 72-ўринни, ўқиш ва табиий фанлар бўйича эса 80-ўринни эгаллади. Энг юқори даражаларга эришган ўқувчилар деярли бўлмади.

Ҳозирча динамикани солиштириш имкони йўқ: Ўзбекистон ушбу рейтингда биринчи ва ҳозирча ягона марта иштирок этди. Шунга қарамай, тадқиқот бошланғич нуқтани белгилаб берди ва 1990-йилларнинг охиридаги мактабга билдирилган эътирозларни эслатувчи муаммони кўрсатди: мустақил фикр юритиш, ахборот билан ишлаш ва билимларни амалиётда қўллаш кўникмалари ҳануз заиф томон бўлиб қолмоқда. Бугунги навбатдаги ислоҳот марказида ҳам айнан шу кўникмалар турибди.

Финляндия экспертизаси ва Сингапур дарсликлари

Бугун дарсликларни тайёрлашда ҳокимият хорижий тажрибаларга таянишга қарор қилди. Президент маъмурияти маълум қилишича, бошланғич синфлар учун дарсликлар «Финляндия таълим альянси» сертификатидан ўтган, 5–7-синфлар учун математика, физика, кимё ва биология дарсликлари эса Сингапур тажрибаси асосида ишлаб чиқилган.

Бу ерда муҳим бир жиҳат бор. Education Alliance Finland — Финляндия Таълим вазирлиги ҳам, Финляндия мактаб дастурини тасдиқлайдиган давлат органи ҳам эмас. Бу таълим маҳсулотларини экспертизадан ўтказиш хизматларини кўрсатувчи ташкилот. 2023 йили у Ўзбекистоннинг Novda Edutainment нашриёти билан ҳамкорлик қилганини маълум қилди: фин ва халқаро экспертлар нашриётнинг бошланғич синфлар учун дарсликлари ва методик қўлланмаларини баҳолаган, жумладан уларни Финляндиянинг миллий ўқув дастури билан таққослаган.

Шунинг учун ўзбекистонлик бошланғич синф ўқувчилари «фин дарсликлари»га ўтаётгани ҳақида гапириш нотўғри. Гап ташқи педагогик экспертизадан ўтган ўзбек ўқув қўлланмалари ҳақида бормоқда. Сингапур билан боғлиқлик эса тўғридан-тўғри: 5–7-синфлар учун аниқ ва табиий-илмий фанларнинг бир қатор дарсликлари Сингапур тажрибаси асосида яратилган.

Янги материаллар дарс жараёнини ҳам ўзгартириши керак. Ўқувчи тайёр жавобни ёдлаш билан чекланмасдан, савол бериш, ахборотни таҳлил қилиш, ўз фикрини асослаш ва бошқа ўқувчилар билан ҳамкорликда ишлашга ўргатилади. Ўқув дастурига экологик, молиявий ва рақамли саводхонлик бўйича юзлаб мавзулар қўшилган.

Шундай қилиб, тарихий ўхшашлик юзага келмоқда: 1997 йилги Миллий дастурда мактаб мустақил фикрлаш етарли эмаслиги учун танқид қилинган эди. Қарийб уч ўн йил ўтиб, худди шу муаммо яна ислоҳот заруратини асословчи асосий далиллардан бирига айланмоқда. Бироқ, Финляндия ва Сингапур — Ўзбекистон таълими янги географиясининг фақат бир қисми, холос.

Cambridge, Германия ва Хитой

2026 йил 18 август куни Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги янги миллий ўқув дастурини ишга туширди. Жорий этилгандан сўнг у қарийб етти миллион нафар ўқувчини қамраб олиши кутилмоқда. ЮНИСЕФ маълумотларига кўра, дастур SmartED лойиҳаси доирасида Cambridge University Press and Assessment билан ҳамкорликда, фонд кўмагида ишлаб чиқилган. Лойиҳани Ислом тараққиёт банки, Араб мувофиқлаштирувчи гуруҳи ва Таълим соҳасидаги глобал ҳамкорлик ташкилоти молиялаштирмоқда. Муаллифлар маълум қилишича, ишда 147 нафар миллий ва 30 нафар халқаро мутахассис иштирок этган, ҳозирга қадар 260 дан ортиқ ишчи учрашув ва маслаҳатлашувлар ўтказилган.

Дастур аниқ ўқув натижалари ва компетенциялар атрофида қурилган. У билимларни фанлар ўртасида ва реал ҳаёт билан янада кучлироқ боғлаши, шунингдек, рақамли саводхонлик, экологик таълим ва ижтимоий-эмоционал кўникмаларни қамраб олиши керак. Мақсад — натижалари халқаро A Level стандарти билан таққосланадиган таълим траекторияларини яратиш. Британия экспертизаси энди нафақат алоҳида дарсликларни яратишда, балки мактаб ўқув дастурининг ўзига хос тузилмасини қайта қуришда ҳам қўлланилмоқда.

Олий таълимда яна бир хорижий йўналиш пайдо бўлди. Жорий йил ёзида Ўзбекистон олий таълим муассасаларининг ўн нафар ректори Германияга бориб, назарий таълимни корхоналардаги амалиёт билан уйғунлаштирадиган дуал таълим моделини ўрганди. Энди бундай таълим билан учинчи ва тўртинчи босқич талабаларининг камида 80 фоизини — қарийб 185 минг нафар кишини қамраб олиш мақсад қилинган. 2027/2028 ўқув йилида дастурга 75 та олий таълим муассасаси ва 3,5 мингта корхонани жалб қилиш режалаштирилмоқда.

Бу қаторга Хитой ҳам қўшилмоқда. Хивада Ляонин педагогика университетининг филиали ташкил этилмоқда. У ерда хитой тили, халқаро бизнес, туризм ва сунъий интеллект бўйича мутахассислар тайёрлаш режалаштирилган. Коллежлар дастурларини янгилашда ҳам Хитой тажрибасидан фойдаланиш кўзда тутилмоқда.

Шундай қилиб, ғайриоддий конструкция юзага келмоқда: мактаб дарсликларининг бир қисми учун Финляндия экспертизаси, математика ва табиий фанлар учун Сингапур, миллий ўқув дастури учун Cambridge, олий таълимни ишлаб чиқариш билан боғлаш учун Германия, олий ва касбий таълимнинг айрим йўналишлари учун Хитой танланди. Хорижий тажрибани ўзлаштиришнинг ўзи нормал ҳолат: деярли ҳеч бир замонавий тизим изоляцияда ривожланмайди. Масала бошқа нарсада: муваффақиятли элементни уни муваффақиятли қилган муҳитдан алоҳида ҳолда кўчириш мумкинми?

Ўқитувчисиз дарслик

Финляндия мактаби қандайдир ўзига хос дарсликлар тўплами билан машҳур эмас. Унинг натижалари ўқитувчиларни тайёрлаш тизими, мактабнинг ташкил этилиши, ўқитувчининг роли, болаларни қўллаб-қувватлаш тизими ва умумий таълим маданияти билан боғлиқ. Худди шу ҳолат Сингапурга ҳам тааллуқли: машҳур Сингапур математикаси ўқитувчиларни танлаш ва тайёрлаш, билимларни баҳолаш ҳамда мактабларни бошқаришнинг кенг қамровли тизими доирасида мавжуд.

Дарсликни таржима қилиш ёки мослаштириш нисбатан осон. Ўн минглаб синфларда кундалик таълим амалиётини ўзгартириш эса анча қийин. Ҳозирги ислоҳотдан кўриниб турибдики, ҳукумат буни тушунмоқда.

Тақдимот маълумотларига кўра, янги дарсликлар билан бир қаторда 110 минг нафар бошланғич синф ўқитувчиси малака ошириш курсларидан ўтди. Сингапурлик ҳамкорлар иштирокида 121 нафар мастер-тренер ва 739 нафар педагог-ментор тайёрланди, улар кейинчалик қарийб 90 минг нафар ўқитувчини ўқитди. Фақат ёдлашга эмас, балки билимларни тушуниш ва амалиётда қўллашга ҳам йўналтирилган баҳолаш тизими ҳозирда беш мингта мактабда амал қилмоқда. Шавкат Мирзиёев тақдимотда янги дарсликларни тайёрлашнинг ўзи етарли эмаслигини таъкидлади: ўзгаришлар бир вақтнинг ўзида ўқитувчилар, ўқитиш усуллари ва билимларни баҳолаш тизимига ҳам тааллуқли бўлиши керак.

Айнан шу жиҳатда ҳозирги ислоҳот ўзининг асосий синовидан ўтиши керак. Ўзбекистонга шунчаки парта устига бошқа китоб қўйиш эмас, балки ўнлаб йиллар давомида тайёр билимни юқоридан пастга узатиш тамойили асосида қурилган тизимда ўқитувчи ва ўқувчининг одатий ролини ўзгартириш зарур.