Туркманистон ҳукумати Starlink сунъий йўлдош интернет қурилмаларини жамоатчиликдан мусодара қилмоқда ва интернет блокировкасини кучайтирмоқда. Бу ҳақда Инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳамкорлик (IPHR) ва Туркманистон инсон ҳуқуқлари ташаббусининг (TIHR) 2 июнь куни эълон қилинган қўшма ҳисоботида сўз юритилган.
Ҳисобот мустақил оммавий ахборот воситалари ва инсон ҳуқуқлари ташкилотлари маълумотларига асосланган. Манбалар, хусусан, 2026 йил апрель ойида давлат цензурасини четлаб ўтиш имконини берувчи Starlink терминаллари турар-жой ва офис биноларидан мусодара қилинганини хабар қилишди. Баъзи фуқаролар бундай ускуналарни ўрнатишда гумон қилиниб ҳибсга олинган.
Тurkmen.news нашрининг хабарига кўра, Starlinkдан фойдаланишга қўйилган чекловлар элитанинг айрим аъзоларига тааллуқли эмас. Хусусан, антенналар Туркманистон президенти Сердар Бердимуҳамедовнинг амакиваччаси Шамурат Режеповга тегишли бўлган Şamelek ресторани ва PRIME фитнесс марказида қолмоқда.
Апрель ойидаги тинтувлардан олдин ҳам, 2026 йил февраль ойининг ўрталарида расмийлар маҳаллий провайдерлардан интернетга киришни атайлаб чеклашни бошлаганлар. Бу вазифа мамлакат Киберхавфсизлик бошқармаси томонидан Ykjam Aragatnaşyk хавфсизлик ускуналари ёрдамида амалга оширилади.
Натижада, фойдаланувчилар маълумотлар пакетларининг 70% гача йўқотадилар. Шу сабабли, ҳатто веб-саҳифани очиш каби оддий ҳаракатлар ҳам бир нечта юклаб олишни талаб қилади ва бир неча дақиқа вақт олади.
Қўшимча чекловлардан олдин ҳам туркман интернети ниҳоятда секин ва қиммат эди.
Тurkmen.news, хабар беришича, Туркманистон интернет тезлиги ва тарифлари шахсан президент томонидан тасдиқланадиган дунёдаги ягона мамлакатдир. Сердар Бердимуҳамедов буни охирги марта 2023 йилда амалга оширган ва ҳар бир абонент учун тезликни 6 Мбит/с қилиб белгилаган. Бу қўшни Ўзбекистондаги ўртача тезликдан тахминан 10 баравар паст. Бироқ, аслида провайдерлар ҳатто 6 Мбит/с ни ҳам таъминлай олмайдилар. Айнан шунинг учун тўловга қодир фойдаланувчилар Starlinkга ўтишган.
Инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари ҳисоботида шунингдек, Туркманистон расмийлари узоқ вақтдан бери VPN- хизматларидан фойдаланишга қарши кампания олиб бораётгани, ҳам фойдаланувчиларини, ҳам бошқаларга уларни ўрнатишда ёрдам берадиганларни таъқиб қилаётгани таъкидланган.
Бундан ташқари, 2026 йил март ойида TIHR манбалари Туркманободдаги мактаблар ўқувчиларга ижтимоий тармоқларда, айниқса TikTokда жамоат жойларидан олинган фотосуратларни жойлаштирмаслик тўғрисида тилхатни имзолашни талаб қилувчи ҳужжатларни тарқатганликларини хабар қилишди. Ота-оналардан бу ваъдаларни бажариш талаб қилинган. Ҳуқуқ ҳимоячилари бу расмий талқинларга зид бўлган тасвирлар ёки маълумотлар нашр этилишининг олдини олишга уриниш деб ҳисоблашади.
2026 йил май ойида Туркманобод расмийлари эскирган ADSL уланишларини Ethernet тармоқлари билан алмаштиришни бошлаганлар. Бу расман рақамли инфратузилмани модернизация қилиш деб эълон қилинган. Бироқ, тўлиқ цензура шароитида янги тизим интернет-трафикни марказлаштирилган назорат қилиш ва мониторингини кучайтириши мумкинлигидан хавотирлар мавжуд.
Ҳисоботда таъкидланишича, расмийлар мамлакатдаги асл вазият ҳақида гапирган фуқароларни таъқиб қилишда давом этмоқдалар. Хусусан, 2025 йил ноябрь ойида TikTokда озиқ-овқат нархларининг кўтарилишини танқид қилган Hitrowski номи билан танилган блогер Дидар Амансахатов ғойиб бўлган. Озодлик радиосининг туркман хизмати (RFE/RL) хабарига кўра, у ҳибсга олинган, қийноққа солинган ва олган жароҳатларидан вафот этган. Журналистлар унинг қабрини топганлар. У йўқолганидан сўнг, хавфсизлик ходимлари танқидий изоҳлар қолдирган бошқа ижтимоий тармоқ фойдаланувчиларини чақириб, таҳдид қилишган.
2025 йил июль ойида депортацияси тўхтатилганидан сўнг Туркияда бедарак йўқолган блогерлар Алишер Сахатов ва Абдулла Орусовнинг тақдири номаълумлигича қолмоқда. 2026 йил апрель ойида Туркиянинг Эдирне шаҳридаги прокуратура ҳибсхона камераларидан видеоёзувларни сўраган, аммо марказ ёзувлар олти ойдан кам вақт давомида сақланишини даъво қилиб, уларни тақдим этишдан бош тортган.
ℹ️ 2026 йил май ойида «Чегара билмас мухбирлар» (RSF) ташкилоти ўзининг йиллик Матбуот эркинлиги индексини эълон қилди, унда Туркманистон 180 та мамлакат орасида 173-ўринни эгаллаган, 100 баллдан 23.06 балл олган (0 енг ёмон балл). RSF миллий оммавий ахборот воситалари давлат томонидан назорат қилинишини ва ташвиқот мақсадларига хизмат қилишини, мустақил оммавий ахборот воситалари эса чет элда жойлашганлигини таъкидлайди.
