Қозоғистон тақдири билан боғлиқ қувур

Тасвир нейротармоқ ёрдамида яратилган / Fergana.agency

Қозоғистон Новороссийск яқинидаги Каспий қувурлар консорциуми (КҚК) денгиз терминали йўналишида нефть ташишни вақтинча тўхтатди. Бундай қарорга мамлакатни Қора денгиз акваториясидаги танкерларга қилинган қатор дрон ҳужумлари мажбур қилди. Чекловлар камида жорий ҳафта охиригача амал қилади: кема эгалари танкерларни юклаш учун ушбу ҳудудга юборишдан хавотирланмоқда. Очиқ денгизга чиқиш имкониятига эга бўлмаган Қозоғистон учун бу оддий логистика муаммоси эмас. Мамлакат нефть экспортининг 80 фоиздан ортиғи айнан ушбу қувур орқали амалга оширилади.

20 июль куни Nelsa танкерига қилинган ҳужум нефть ташувини тўхтатишга сабаб бўлди. Кема денгиз терминалининг ташқи причал қурилмаси ёнида юкни қабул қилаётган пайтда дрон зарбасига учради, натижада ёнғин келиб чиқди ва экипаж эвакуация қилинди. Бу июль ойида терминал ҳудудида ҳужумга учраган бешинчи танкер бўлди. Ой бошида Chevron томонидан ижарага олинган Yasa Polaris танкери зарбага учраган эди. 17 июль куни эса Nordic Zenith танкерига икки марта ҳужум қилинди, унда ёнғин чиқиб, кейинчалик нефть юклаш учун яроқсиз ҳолга келди. 19 июль куни эса «Тенгизшевройл», Kashagan B.V. ва «ҚазМунайГаз»нинг шўъба тузилмаси нефтини ташиётган ASIA ва NISSOS IOS кемалари ҳужумга учради.

Масаланинг аҳамиятини бир нечта рақамлар орқали тушуниш мумкин. 2025 йили узунлиги 1511 километр бўлган Тенгиз — Новороссийск қувур тизими орқали рекорд даражадаги 70,52 миллион тонна нефть ташилган. Шундан қарийб 62,8 миллион тоннаси Қозоғистоннинг учта йирик конидан келган: Тенгиздан — 36,6 миллион тонна, Қашағандан — 17 миллион тонна ва Қорачиғаноқдан — 9,2 миллион тонна. Қолган ҳажмни Россия етказиб берувчилари таъминлаган (Forbes Kazakhstan маълумотлари). Ўтган йили Қозоғистон жами 78,7 миллион тонна нефть экспорт қилган ва асосий ҳажм айнан Каспий қувурлар консорциуми (КҚК) магистрали орқали ўтган. Таъкидлаш жоиз, бу жаҳон нефть бозоридаги глобал таъминотнинг қарийб 1 фоизига тенг.

Маршрут қуйидагича ишлайди: Ғарбий Қозоғистон конларидан олинган нефть Атирау вилоятидаги Тенгиз ҳудудида қувур тизимига келиб тушади, кейин Қозоғистон–Россия чегарасини кесиб ўтиб, Астрахан вилояти, Қалмиқистон, Ставрополь ўлкаси ва Кубань орқали Новороссийск чеккасидаги «Жанубий Озереевка» терминалига етиб боради. У ерда хом ашё соҳилдан беш километр узоқликда жойлашган ташқи причал қурилмалари орқали танкерларга юкланади (2025 йилда терминал 587 та кемани қабул қилган). Шундан сўнг CPC Blend нефть аралашмаси жаҳон бозорларига, асосан Ўрта ер денгизи ва Европа нефтни қайта ишлаш заводларига йўналтирилади. Қозоғистон Европа Иттифоқига нефть етказиб берувчилар орасида иккинчи ўринда туради ва унинг нефти Ғарб санкцияларига тушмайди, гарчи терминал Россия ҳудудида жойлашган бўлса ҳам.

Остонанинг ушбу йўналишга кескин боғлиқлиги география ва ҳисоб-китоблар билан изоҳланади. Қозоғистонда муқобил экспорт каналлари мавжуд, аммо уларнинг қуввати таққослаб бўлмайдиган даражада паст. 2025 йили Атирау — Самара нефть қувури орқали Россиянинг «Транснефть» тизимига тахминан 11,1 миллион тонна нефть етказиб берилган, Қозоғистон–Хитой қувури орқали — 19,5 миллион тонна, Ақтау порти орқали Боку — Тбилиси — Жайҳун йўналиши бўйича эса қарийб 3,2 миллион тонна нефть экспорт қилинган. КҚК орқали ўтаётган 60 миллион тоннадан ортиқ ҳажмни ушбу йўналишлар орқали алмаштириш жисмонан имконсиз.

Шу сабабли, агар терминал узоқ муддатга тўхтатилса, Қозоғистон учун бу нефть оқимларини қайта йўналтириш эмас, балки қазиб олиш ҳажмини қисқартиришни англатади. Конларда нефть сақлаш учун бўш қувватлар кўп эмас, резервуарлар тўлган тақдирда эса қудуқларни вақтинча тўхтатишга тўғри келади.

Нефть-газ соҳаси мамлакат ялпи ички маҳсулотининг қарийб бешдан бир қисмини шакллантирадиган Қозоғистон учун бу иқтисодиёт ва бюджетга тўғридан-тўғри зарба бўлади. Тизимга босим июль ойидаги ҳужумлардан олдин ҳам сезилган эди: 2026 йилнинг биринчи ярмида денгиз терминали орқали нефть ташиш ҳажми 33,4 миллион тоннагача камайган, ҳолбуки бир йил олдин бу кўрсаткич 36 миллион тоннани ташкил этганди.

КҚКнинг ўзига хос жиҳати шундаки, унинг инфратузилмасига қилинган зарбалар биргина Россия ва Қозоғистон манфаатларига таъсир қилмайди. Консорциум давлатлар ва хусусий корпорациялар ўртасидаги амалдаги ҳамкорликнинг камёб намунасидир. КҚКда Россиянинг улуши 31 фоизни ташкил этади (шундан 24 фоизи «Транснефть» бошқарувида, яна 7 фоизи унинг «КТК Компани» тузилмасига тегишли). Қозоғистон улуши 20,75 фоиз бўлиб, унинг 19 фоизи «ҚазМунайГаз»га, 1,75 фоизи эса Kazakhstan Pipeline Ventures компаниясига қарашли. АҚШнинг Chevron Caspian Pipeline Consortium Company компанияси 15 фоиз улушга эга. LUKOILнинг LUKARCO тузилмасига — 12,5 фоиз, ExxonMobil таркибига кирувчи Mobil Caspian Pipeline Company’га — 7,5 фоиз, Rosneft-Shell Caspian Ventures қўшма корхонасига — 7,5 фоиз улуш тегишли. Shell гуруҳига кирувчи BG Overseas Holding ва Италиянинг Eni International компаниялари ҳар бири 2 фоиздан, Oryx Caspian Pipeline эса 1,75 фоиз улушга эга.

Қувурга нефть етказиб берувчи лойиҳаларда ҳам энг йирик Ғарб компаниялари иштирок этади. Тенгиз конида Chevronнинг улуши 50 фоизни, ExxonMobilники эса 25 фоизни ташкил қилади. Қашағанда Eni, Shell, ExxonMobil ва TotalEnergies компанияларининг ҳар бири 16,8 фоиздан улушга эга. Қорачиғаноқ лойиҳасига Shell ва Eni (ҳар бири 29,25 фоиздан) раҳбарлик қилади, Chevron эса 18 фоиз улуш билан иштирок этади. Ушбу улушлар ва 2025 йилги етказиб бериш ҳажмларидан келиб чиқиб, КҚК орқали ҳайдалган Қозоғистон нефтининг қарийб 46 миллион тоннага яқини Ғарб йирик нефть компанияларига тўғри келади. Бу умумий ҳажмнинг тахминан тўртдан уч қисмини ташкил этади. Энг йирик юк жўнатувчилар Chevron (қарийб 20 миллион тонна) ва ExxonMobil (тахминан 12 миллион тонна) ҳисобланади.

Остонанинг ҳужумларга муносабати одатдагидан анча кескин бўлди. Қозоғистон Ташқи ишлар вазирлиги фуқаролик кемаларига қилинган зарбаларни мамлакат иқтисодий манфаатларига тажовуз деб баҳолади, экспорт инфратузилмасига қилинган ҳужумларни қоралади ва етказилган зарарни баҳолаш, кейинчалик халқаро ҳуқуқ асосида уни қоплаш талабини илгари суриш нияти борлигини маълум қилди.

Расмий Киев дрон ҳужумларига алоқадорлигини қатъиян рад этди. Украинанинг Қозоғистондаги элчиси Виктор Майко ҳужумларни Украина томони амалга оширганини тасдиқловчи далиллар йўқлигини айтди, «шошма-шошар ва асоссиз айбловлар»дан сақланишга чақирди ҳамда бу Россия томонидан ушлаб олинган дронлардан фойдаланган ҳолда уюштирилган провокациялар бўлиши мумкинлигини истисно қилмади. Унинг сўзларига кўра, Украина Қозоғистонни, унинг инфратузилмасини ва иқтисодий манфаатларини ҳарбий нишон сифатида кўрмайди.

Ҳужумлар ортида ким турганидан қатъи назар, воқеаларга ким масъул эканини аниқлаш масаласи очиқ қолмоқда: ҳозирча ҳодисалар бўйича мустақил тергов ўтказилмади.

Яқин кунлар танаффус бир ҳафта билан чекланадими ёки йўқми, шуни кўрсатади. Аммо ҳатто қисқа муддатли тўхташнинг ўзи Қозоғистоннинг йиллар давомида сақланиб келаётган заиф жиҳатини очиб берди. Экспорт йўналишларини диверсификация қилиш — Каспий денгизи, Озарбайжон ва Туркия орқали ёки Хитой томон йўналишлар бўйича — масаласи Остонада бир неча йилдан бери муҳокама қилинмоқда. Бироқ ҳозирча Новороссийскка олиб борувчи қувурга тезкор муқобил вариант мавжуд эмас.

Мамлакат нефть экспортининг 80 фоиздан ортиғи жанговор дронлар етиб бориши мумкин бўлган ҳудуддаги ягона терминалга боғлиқ бўлиб қолар экан, Қора денгиздаги ҳар қандай янги ҳужум Қозоғистон иқтисодиётига ўз таъсирини кўрсатаверади.