Оловли, қизил ва гўзал

16 дан 17 февралга ўтар кечаси хитойликлар тақвими бўйича Янги йил кириб келади. Унинг ҳомийси От ҳисобланади, асосий элементи — олов ва ранги — қизил. Шунинг учун у Қизил оловли от йили деб аталади. Астрологлар келаётган йилни энергия, динамизм ва кескин ўзгаришлар даври сифатида таърифлайдилар. Бу давр, бир томондан, фаол ҳаракатларни, бошқа томондан, англаш ва зукколикни талаб қилади. У ички интизом ва бошқаларга ҳурматни сақлаб, олдинга интиладиганларни қўллаб-қувватлайди. Шундай қилиб, астрология билан ҳар нави нимадир ойдин, аммо хитойликлар учун маданий маънода от жонивори нимани англатади?

Тақалар устидан қадам босган келин

Хитойликларнинг асосий ёки бошқача қилиб айтганда, титул этник гуруҳи — Ханлар ўтроқ халқ ҳисобланади. Бироқ, шуниси аёнки, хитойликлар қадим замонлардан бери отлар билан таниш. Минг йиллар давомида турли халқлар отларни юк ташиш, ер ҳайдаш учун ишлатганлар. Бироқ, анъанавий Хитойда вазият бироз бошқача бўлган. Далалардақўтослар ишлаган, эшаклар эса юкларни ташиган. Бироқ, отлар қадимги даврларда алоҳида рол ўйнаган. Айтиш жоиз бўлса, от сервиқор мақомга эга жонивор бўлган.

Отларнинг асосий жойи — ҳарбий ҳаракатлар ва парадлар бўлган. Масалан, Чжоу сулоласи даврида (милоддан аввалги 1046–221 йиллар) Хитойда урушлар анча тартибли бўлган. Рақиблар бир-бирига тектаклар каби ур-сур қилиб, қиличларини силкитиб ташланмаган ва ўқлар ёғдиришмаган. Аристократлар учун уруш, байрам бўлмаса ҳам, ҳеч бўлмаганда катта тадбир ҳисобланган. Уруш маросим билан олиб борилган, қўмондоннинг жанг майдонига чиқишига алоҳида ўрин берилган. Қадимги хитойликларнинг фикрига кўра, буюк жангчи учун энг муҳими куч, жасорат ёки жанг майдонидан тез қочиб қолиш эмас, балки чиройли қилич ва ажойиб от бўлгани ажабланарли эмас.

Асрлар ва минг йилликлар ўтди, аммо Хитой маданиятидаги от ҳеч қачон ўзининг рамзий вазифасини йўқотмади. Бу қисман Хитойнинг кўчманчи қабилалар — журенлар, мўғуллар ва манжурлар томонидан мунтазам равишда босиб олиниши ва қисман анъанавий хитойликларнинг бу олижаноб ҳайвоннинг нафислиги ва характерига қойил қолиши билан боғлиқ бўлган.

Тан сулоласи (618–907) даврида яшаган император Сюан-цзуннинг сарой архивларида унинг барча севимли отларининг номлари сақланиб қолган. Цин (1644–1912) даври тантанали портретида император тўлиқ ҳарбий регалияда, чиройли отда ўтирган ҳолда тасвирланган. Кузда пойтахт чеккасида кўриклар ва ҳарбий парадлар мажбурий бўлиб, чавандозлар отлари тўсиқлар устидан сакраб ўтишлари томошанинг катта қисмини ташкил этган.

Яраланган от кўксидан найзани суғуриб олаётган жангчи. Сианидаги император Тай-цзун мақбарасидаги рельеф, 637 йил. Фото с сайта artyx.ru сайти фотосурати

Турган гап, от каби ажойиб ҳайвон ҳарбий соҳа билан чекланиб қолмаслиги керак эди. От Хитой адабиётида ҳам муҳим ўрин тутган. Тўртта классик хитой романининг энг машҳури «Ғарбга саёҳат» бўлиб, унда роҳиб Сюанцзаннинг буддавийлик таълимотлари моҳиятини очиб берувчи муқаддас сутраларни олиш учун Ҳиндистонга қилган саёҳати ҳақида ҳикоя қилади.

Шуни таъкидлаш лозим, Сюанцзан ҳақиқий тарихий шахс, еттинчи асрда яшаган ва Хитойда буддавийлик дини тарқалишига катта ҳисса қўшган роҳиб ва ​​таржимон бўлган. Бироқ, адабиёт барибир адабиёт ва китобга кўра, Сюанцзан Будданинг туғилган жойига оқ отда саёҳат қилади, унга сеҳрли ёрдамчилар, жумладан, Осмонга тенг донишманд сифатида ҳам танилган машҳур маймунлар қироли Сун Укун ҳамроҳлик қилади. Бу донишманд ўзини жуда расво тутади: ҳар қадамда жанжаллашади, кўрган ҳар бир киши билан муштлашади, лекин барибир роҳибнинг ўз манзилига етиб боришига ёрдам беради.

Дарвоқе, маймунлар Қироли осмонда деярли ажойиб мартаба қозонади. Кўпчилик, эҳтимол, хитойликларнинг «Самовий саройдаги тўполонлар» мултфилмини эсласа керак. У Сун Укун ҳаёти билан боғлиқ афсонага асосланган. Маймунлар қироли осмонга кўтарилади ва Самовий императорнинг отларига ғамхўрлик қилувчи этиб тайинланади. Аммо Сун Укуннинг нотинч табиати унинг сокин яшашига тўсқинлик қилади ва у самовий отларни озод қилади, шу тариқа тарихдаги биринчи ҳайвонлар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи фаолга айланади.

Бироқ, Ғарбга саёҳатда Сун Укуннинг асосий вазифаси Ҳиндистонга кетаётган роҳиб Сюанцзанни ҳимоя қилиш бўлади ва у одатда бунга эришади ҳам. Шуниси эътиборга лойики, ортга қайтишда оқ от Сюанцзанни эмас, балки қийинчиликлар эвазига қўлга киритилган сутраларни кўтариб қайтади. Шундай қилиб, Хитой маданиятида сутралар каби қимматбаҳо буддавийлар хазинаси от тасвири билан чамбарчас боғлиқ. Бундан ташқари, сутралар кўпинча хитой расмларида айнан от кўтариб юргандек тасвирланган. Бир пайтлар бу олижаноб ҳайвоннинг тасвири сутраларнинг ва улар орқали бутун буддавийлик таълимотининг рамзига айланади.

Хитойда отлар, шунингдек, никоҳ маросими билан ҳам боғлиқ. Анъанавий Хитойда келин куёвнинг уйига ёпқичли ўриндиқ ёки отда келган. Бироқ, остонага етиб келганида, у ерга оёқ қўймасдан кириши керак бўлган. Агар келиннинг оёғи бир лаҳзага бўлсин ерга тегса, у муқаррар равишда бирон бир ёвуз руҳни пошнаси остида куёвнинг уйига олиб киришига ишонишган. Лекин у қандай қилиб ерга оёқ қўймасдан тушиши мумкин эди? Хитойликлар ақлли ечим топганлар: келин қадам қўядиган йўлакка от тақалари тўшалган ва у уйга уларни босиб кирган.

Турган гар, шу ўринда русларнинг омад учун уй деворига тақа осиб қўйиш анъанаси эсга тушади. Қизиҳи шундаки, хитойликларда бунақа удум йўқ. Бироқ, Хитойда яшовчи баъзи халқлар орасида тақа эмас, балки от думи тумор ҳисобланади ва уйнинг кириш қисмида осиб қўйилади.

Қон билан терлайдиган Самовий отлар

Юқорида айтилганларнинг барчасига қарамай, хитойликларнинг отларга бўлган муносабати доимо ижобий бўлмаган. Қадимги даврларда Хитой миллатининг бешиги ҳисобланмиш Янцзи ва Хуанхэ дарёлари водийларида отлар боқилмаган. Бироқ, хитойликлар тўрт оёқли ҳамроҳларининг қадрини тезда англаб етганлар ва хитойликлар анъанавий равишда ваҳший ва ёввойи деб ҳисоблаган шимолий халқлардан отлар сотиб олишни бошлаганлар.

Ёввойи халқлар бундай савдо фойдали бўлиши мумкинлигини тезда англаб етганлар. Кўчманчи қабилалар хитойликлар учун махсус отларни боқишни, уларнинг зотини яхшилаш билан шуғуллана бошлаганлар. Ишлар шу тарзда давом этиши мумкин эди, лекин Хан сулоласи даврида (милоддан аввалги 202 — милодий 220 йиллар) хитойларнинг ўзлари сунну деб атаган хунлар билан чексиз урушлар давом этган. Ўша пайтдаги Хитой Хан империясининг барча қудратига қарамай, хитойликлар, очиғини айтганда, унчалик муваффақиятли курашолмаганлар ва бирин -кетин мағлубиятга учрай бошлаганлар.

Хитойга хос айёрлик билан, Ўрта давлат аёнлари ўзларининг муваффақиятсизликларини хунларнинг ажойиб отлари билан боғлашган, хитойликлар эса бу борада уларга тенг келолмасдилар. Аммо агар улар ҳам душманлариникидек ёки ундан ҳам яхшироқ отларни қўлга кирита олсалар, вазият дарҳол яхшиланади.

Хитойликлар орзу қилган отлар Паргана давлатида мавжуд бўлган, бу давлат тахминан ҳозирги Фарғона водийсида жойлашган эди.

Хитойликлар Парганани Давон ёки Даюан деб аташган. Бу давлатнинг пойтахтида улар хитойликларнинг ўзлари «самовий отлар» деб атайдиган отларни кўпайтиришган. Уларнинг гўзаллиги ва чопқирлигидан ташқари, уларнинг битта ўзига хос хусусияти бор эди: улар қон терлашарди (аслида хитойликлар шундай деб ўйлашган). Бу феноменни англаш учун иккита версия мавжуд. Биринчиси, назмий, самовий отларнинг териси шунчалик юпқа бўлганки, унинг ортида қон томирлари кўриниб турарди. Иккинчи, оддийроқ назарияга кўра, бу отларнинг тери ости тўқимасида яшовчи паразит қуртлар туфайли юзага келган ҳолат бўлиши мумкин.

Ахалтеке оти. animalsglobe.ru сайти фотосурати

Бу самовий отлар аслида қандай эди? Кўпгина тадқиқотчилар гап Ахал-Теке отлари — чинакам ғайриоддий хусусиятларга эга бўлган қадимий, олижаноб зот ҳақида кетмоқда деб ҳисоблашади. Бизнинг давримизда Хитойнинг миллий туризм компанияси бўлмиш China Tourism Group ўша отлар хотирасини қайта тиклади ва самовий отни ўзининг рамзи сифатида қабул қилди.

Хитойликлар отларга шунчалик қизиқишганки, улар отлар зотлари учун кўплаб номларни ўйлаб топишган. Масалан, оддий қора отнинг икки ёки учта номи бўлган. Оч қора ранг учун алоҳида ном, кўк рангга қоришувчи қора от учун алоҳида ном ва яшил рангга қоришувчи қора от учун яна бир ном бўлган. Ўрта давлат аҳолиси, масалан, европаликларга қараганда от рангларини тасвирлашда анча нозик ёндошганлар. Хитой таснифига кўра, бу ерда бир нечта от ранглари келтирилган: қизил, тўқ қизил, қора ва оқ, қизил ва оқ, сариқ ва оқ, доғли ва қора тумшуқли оқ, оч ва тўқ оқ тумшуқли, сариқ қора оғизли, қизил қора думли, қора сариқ тизмали, қизил тумшуқдаги оқ доғлар ва ҳ.к.

Ҳаттоки ветеринария тиббиётининг пайдо бўлишини ҳам Хитой аҳолиси отларга бўлган ғамхўрлик билан боғлашган. Ва бу ерда гап нафақат дори-дармонларга тегишли. Бугунги кунга қадар Хитойда отларни игна санчип даволаш ва уларнинг ҳолатини пулс орқали ташхислаш амалиёти мавжуд, яъни хитойликлар ҳар доим одамларга нисбатан қўллаган тиббий усуллар.

Тан сулоласи даврида баҳор бошланиши билан отга миниб, сайр қилиш одат тусига кирган — бу билан баҳор руҳларини руҳлантириш мумкин, деб ҳисоблашган. Ўша пайтда бир мақол ҳам бор бўлган: «Ўғил туғилса, билим ҳақида қайғурма. От машғулотлари ҳар қандай билимдан устун туради».

Отларга бўлган қизиқишнинг ортиши Чингизхон набираси Хубилайхон томонидан асос солинган Юан сулоласи (1271–1368) даврида юз беради. Хитой императори бўлганидан сўнг, мўғуллар аждодларининг кўчманчи руҳидан воз кечмайдилар ва ўша пайтларда беш-олти ёшли кичкина хитойлик бола ҳеч қандай муаммосиз от чоптириб юриши мумкин эди.

Мўғуллар учун от ҳар доим ёрдамчи, дўст ва деярли қариндош бўлган. Баъзи мўғул уруғларида одамларнинг сариқ айғирдан келиб чиқиши ҳақида афсоналар мавжуд ва улар учун от тотем ҳайвонга айланган. Табиийки, мўғуллар Хитойда ҳокимият тепасига келганларидан сўнг, ўз отларини оғир ва ифлос ишлардан ҳимоя қилишга ҳаракат қилишган. Шундай қилиб, Юан сулоласи даврида Хитойда почта станциялари қурила бошланган. Бироқ, юкларни — одамлар, товарлар ва почтани — отлар эмас, балки итлар ташиган. Ҳар бир бундай станцияда чарчаган итлар янгилари билан алмаштирилиб, махсус чаналарга ёки араваларга боғланиб, кейинги станцияга қадар ҳайдалган. Бу, айниқса, қишда анъанавий равишда кучли қор ёғадиган Хитойнинг шимоли-шарқида кенг тарқалган эди.

Хитойликлар бу анъана учун чиройли асосни ўйлаб топишган. Хитой шимоли-шарқида итлар қироллиги борлигига ишонилган. Гўки айнан ўша ердан Хитойга ит чаналарини ясаш ва итлардан транспорт сифатида фойдаланиш одати келган. Бу афсонада, албатта, бир оз ҳақиқат бор: мўғуллар, эҳтимол, анъанавий равишда итлардан транспорт воситаси сифатида фойдаланган чукчалар каби шимолий халқлар билан алоқада бўлишган – мана шундан Хитойда чана итлари пайдо бўлган.

Шамолда қолган одам ва унинг оти. Чжао Мэнфу (1254-1322)

Отларга қайтидиган бўлсак, у сўнгги йилларгача гўзаллик тимсоли, дўст ва инсон ёрдамчиси сифатида биринчи ўринни сақлаб келган. Ҳатто 2000 йилларнинг бошларида ҳам Пекин марказида от араваларини кўриш мумкин эди — шаҳар атрофидаги аҳоли ўз товарларини сотиш учун пойтахтга олиб келиш учун улардан фойдаланганлар. Йилнинг турли фаслларида бу аравалардан олма, хурмо ва бошқа мевалар сотилган, чорраҳаларда тўхтаб турган. Кузда ва қишнинг бошида ёнғоқ, каштан, бодом ва ҳатто тузлаш ва маринадлаш учун хитой карамини сотиб олиш мумкин бўлган. Қишда, аравалардаги иссиқ пўстинлар остида апелсин ва мандаринлар уюмлари бўлган, ёнида турган отлар нафасидан буғлар тарқалиб турган. Бироқ, сўнгги ўн йилликда бу анъана тўхтади: транспорт ҳаракатига халақит бермаслиги учун от араваларининг Пекинга кириши тақиқланди.

Кичик оёқчалардаги бочкача

Хитой анъаналарига кўра, янги йилнинг биринчи ҳафтасидаги ҳар бир кун ўз номига эга бўлган. Биринчи кун Хўроз куни, иккинчи кун Ит куни, учинчи кун Чўчқа куни, тўртинчиси Қўчқор куни, бешинчиси Ҳўкиз ёки Қўтос куни, олтинчиси От куни ва ниҳоят, еттинчи кун Инсон куни бўлган. Бу кунларда ушбу кунга бағишланган мавжудотга алоҳида эътибор қаратилган. Агар у ҳайвон бўлса, унга энг яхши таомлар берилган, уни ортиқча иш билан юкламасликка ҳаракат қилишган ва унинг ҳомий руҳига мурожаат (ибодат) қилишган.

Жумладан, отга бағишланган олтинчи куни қадимги Хитойда Машэн деб номланган илоҳга сиғинишган. Барча отларни қўриқлайдиган Руҳ ёки отлар илоҳининг номи шундай аталган. Бу куни, хусусан, тўрт оёқли дўстга миниш тақиқланган. Хитойликлар рамзий ўйин-кулгининг келиб чиқишини айнан шу одат билан боғлашади. Бу куни отларни миниш тақиқлангани сабабли, одамлар бамбук таёқни олиб, уни миниб юришган. Шу тариқа отга куч, тезлик ва соғлиқ ато этилади, деб ишонилган. Хан сулоласи давридаёқ таёқ миниб пойга қилиш болалар ўйинига айланган ва икки минг йил давомида яшаган, XXI асрда эса у ҳатто спорт турига айланди. Бу спорт тури «хоббихорсинг» деб аталади ва бу борада миллий ва халқаро мусобақалар ўтказилади.

Қизиғи шундаки, анъанавий хитой расмларидаги от тасвири биз ўрганган тасвирлардан фарқ қилади. Хитой расмларидаги от — бу жуда катта бошга ва кичик оёқчаларга эга тўлақонли, бочка шаклидаги жонзот, бу Европа расмларида тасвирланган нафис ҳайвондан мутлақо фарқ қилади. Эҳтимол, ўша узоқ минг йилликларда, бадиий канон ўрнатилаётган пайтда, Хитойдаги отлар қадимги расмларда кўрганимиздек бўлган ва бундан ташқари, у пайтлар айнан шундай отлар гўзал ҳисобланган.

Бироқ, замонавий давр янги анъаналарни келтириб чиқарди. Шундай қилиб, замонавий хитой рассомлигининг классикаси Сюй Бэйхун чопаётган отлар суратлари билан машҳур бўлди. Ва унинг отлари аниқ Европа анъанаси каби: тезкор, енгил, нафис ва шу билан бирга ўзига хос кучга эга.

Муаллиф — Сюй Бэйхун (1895-1953)

Қизиғи шундаки, ўн икки ҳайвонли тақвим фақат титулли Хан халқи билан чегараланиб қолмайди. Бу анъанани Хитойнинг озчилик халқлари бўлмиш кўплаб шаошу минцзу ҳам қабул қилган. Бироқ, бу ердаги ҳайвонлар анъанавий хитой тақвимидаги ҳайвонлар билан мутлақо бир хил бўлмаслиги мумкин. Хусусан, Минцзу тақвимларида Хан халқига таниш бўлган ҳайвонлардан фарқли ўлароқ, тошбақа, чумоли, чумчуқ, балиқ, тулки ва ҳатто одамлар ўрин олган. Деярли ҳамма нарса ўрин беришга маҳкум — ва фақат от бетаҳо ҳисобланади ва барча тақвимларда ўз ўрнини сақлаб қолган.

Кириб келаётган От йилида «Фарғона» ўз ўқувчиларини хитойликлар Янги йили билан табриклайди ва барчани ушбу олижаноб ҳайвоннинг кучи, қатъияти, садоқати, сабр-тоқати ва барча ишлардаги матонатидан ўрнак олишга ундайди. Бу йил тинчлик, соғлиқ, фаровонлик ва яхши кайфият билан ажралиб турадиган бахтли йил бўлсин. Янги йилингиз қутлуғ бўлсин, азизлар!