Тожикистонда ҳуқуқ ҳимоячиларининг хавфсиз фаолият юритиши учун имкониятлар сўнгги йигирма йил ичида шу қадар қисқардики, бугун мамлакатда бир вақтлар фаол бўлган ҳуқуқ ҳимоячилари ҳамжамиятининг ўзи сақланиб қолиши хавф остида. Бу ҳақда Брюсселда жойлашган International Partnership for Human Rights (IPHR) ташкилотининг 2026 йил сентябрь ойида эълон қилинган «On Unsteady Ground: Human Rights Defenders in Tajikistan» номли ҳисоботида сўз юритилган.
37 саҳифадан иборат ҳужжат кўп йиллик кузатувлар ва Тожикистоннинг шаҳар ҳамда қишлоқ ҳудудларидаги ҳуқуқ ҳимоячилари билан 2025 йилда ўтказилган 20 дан ортиқ интервью асосида тайёрланган. Муаллифлар 2007 йилдан бошлаб ҳокимият сайлов ҳуқуқлари, диний эркинлик ва миллий озчиликлар ҳуқуқлари билан шуғулланган гуруҳларга нисбатан чекловларни жорий эта бошлаганини қайд этади. 2010 йиллар ўрталарида эса сиёсий мухолифат — 2015 йилда экстремистик деб топилган ТИУП (Тожикистон ислом уйғоний партияси) партияси тор-мор этилгани ортидан босим кескин кучайган.
Айнан шу даврда партия аъзоларини ҳимоя қилган адвокатлар ҳибсга олинган. Улар орасида ҳанузгача қамоқ жазосини ўтаётган ҳуқуқшунос Бузургмеҳр Ёров ҳам бор. Ҳуқуқ ҳимоячилари фикрича, унга қарши иш ҳимояси остидаги шахсларга нисбатан қийноқ қўлланилгани ҳақида билдирган баёнотларига жавобан қўзғатилган.
Ҳисобот муаллифларининг маълумотларига кўра, сўнгги ўн йил ичида мустақил журналистлар ва блогерларга нисбатан босим ҳам кескин кучайган: энг тажрибали муҳаррирларнинг ўнлаб нафари мамлакатни тарк этган, қолганлар эса ўзини ўзи цензура қилишга мажбур бўлмоқда. Экстремизм, адоват қўзғатиш ёки давлатга хиёнат қилишда айбланиб судланганлар орасида ҳисоботда журналистлар Абдулло Ғурбати, Далер Имомали, Хуршед Фозилов, Аҳмад Иброҳим ва Рухшона Ҳакимова тилга олинади. Рухшона Ҳакимова Тожикистонда Хитой таъсири ҳақидаги материаллари билан боғлиқ ҳолда «давлатга хиёнат»да айбланиб, 2025 йил февраль ойида саккиз йилга озодликдан маҳрум этилган.
Алоҳида боб 2021 ва 2022 йилларда Тоғли Бадахшон мухтор вилояти (ТБМВ)даги намойишларни шафқатсиз бостиришга бағишланган. Муаллифлар баҳосига кўра, ўша воқеаларда камида 40 киши ҳалок бўлган. Шундан сўнг воқеаларни тергов қилиш учун тузилган «44 комиссияси» аъзолари, жумладан, ҳуқуқшунос Манучеҳр Холиқназаров ҳибсга олинган. У 16 йилга озодликдан маҳрум этилган ва кейинчалик Мартин Энналс номидаги халқаро мукофот билан тақдирланган.
Ҳисобот фуқаролик жамияти учун ҳуқуқий майдоннинг тизимли равишда торайиб бораётганини ҳам қайд этади: 2021–2022 йилларда ТБМВда аксарият ННТлар ўз фаолиятини тўхтатган, бугун эса у ерда атиги 35 та ташкилот рўйхатдан ўтган бўлиб, уларнинг ўнтадан ками заиф қатламлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш билан шуғулланади. Мамлакат бўйлаб 2025 йилда яна 85 та ННТ ўз фаолиятини тўхтатган, ўша йилнинг 1 октябридан эса жамоат бирлашмаларини рўйхатдан ўтказиш учун давлат божлари кескин оширилган.
Яна бир алоҳида муаммо — молиялаштириш. 2025 йил январь ойида АҚШнинг Тожикистонга ёрдамини тўхтатиш ҳақидаги фармони ОИВ билан яшаётган аёллар, оилавий зўравонлик қурбонлари ва ЛГБТ ҳамжамияти билан ишлайдиган ташкилотларга салбий таъсир кўрсатган. Nota Bene жамғармасининг эълон қилинмаган сўрови маълумотларига кўра, ўрганилган 38 та ННТдан 22 таси АҚШдаги донорларга боғлиқ бўлган.
Ҳисобот муаллифлари Душанбе шаҳрига нисбатан халқаро босимнинг сусайишини кенгроқ геосиёсий ўзгаришлар — Россиянинг Украинага тўлиқ кўламли босқини, АҚШнинг инсон ҳуқуқларини илгари суришдан чекиниши ва Хитойнинг минтақага таъсири кучайиши билан боғлайди. Шунга қарамай, IPHR халқаро ҳамжамиятни тожикистонлик ҳуқуқ ҳимоячиларининг экспертизаси ва тажрибасидан фойдаланиш имкониятини йўқотмасликка, сиёсий маҳбусларни, жумладан Холиқназаров ва Ёровни, ҳеч қандай шартларсиз озод қилишни талаб этишга ҳамда нотижорат ташкилотлар тўғрисидаги янги қонун халқаро стандартларга мувофиқ бўлишини, давлат назоратини кучайтиришга хизмат қилмаслигини талаб қилишга чақиради.
